Motorische achterstand bij kinderen: signalen en hulp
Een motorische achterstand wil zeggen dat een kind bewegingen langzamer of anders aanleert dan verwacht. Hieronder leest u welke signalen per leeftijd opvallen, welke oorzaken mogelijk zijn en wanneer DCD in beeld komt. U leest ook bij wie u terechtkunt, wat de basisverzekering vergoedt en hoe spel thuis, op school en bij sport het oefenen ondersteunt.
Welke signalen wijzen op een motorische achterstand?
Een signaal krijgt pas betekenis als u het naast de leeftijd en het dagelijks functioneren van het kind legt. Daarom komen eerst de definitie en de motorische mijlpalen aan bod, en daarna de signalen die ouders en leerkrachten in de praktijk zien.

Wat betekent een motorische achterstand?
Een motorische achterstand is een beschrijving, geen zelfstandige diagnose: motorische vaardigheden ontstaan langzamer of anders dan verwacht. De grove motoriek gaat over grote bewegingen zoals rollen en lopen. De fijne motoriek gaat over kleinere handelingen, bijvoorbeeld grijpen en tekenen.
Motorische en cognitieve ontwikkeling zijn verschillende ontwikkelingsgebieden. Een kind dat moeite heeft met bewegen, loopt daarom niet automatisch ook cognitief achter.
Of er sprake is van een normale motorische ontwikkeling, beoordeelt een professional aan de hand van meerdere aspecten: de kwaliteit en variatie van bewegen, de vooruitgang en wat het kind in het dagelijks leven kan. Eén mijlpaal die later wordt bereikt, bewijst geen stoornis.
Welke motorische mijlpalen horen bij welke leeftijd?
Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid beschrijft de motorische ontwikkeling als een reeks fasen. In een WHO-studie uit 2006 lag zelfstandig zitten tussen 3,8 en 9,2 maanden. Zelfstandig lopen lag tussen 8,2 en 17,6 maanden, voor het 1e tot 99e percentiel. Die vensters komen uit onderzoek en zijn geen deadlines voor één kind. Ook een kind dat niet op handen en knieën kruipt, heeft daarmee nog geen stoornis.
| Leeftijd | Voorbeelden van motorische ontwikkeling |
| 0–1 maand | Spontane bewegingen, hoofdbalans |
| 1–4 maanden | Gericht reiken |
| 4–8 maanden | Omrollen, grijpen |
| 8–12 maanden | Zelfstandig zitten, kruipen, optrekken |
| 1–2 jaar | Loslopen, blokken stapelen |
| 2–3 jaar | Rennen, springen |
| 3–4 jaar | Knippen, zelf aankleden |
| 4–6 jaar | Meer lichaamscontrole |
| 6–12 jaar | Evenwicht en coördinatie ontwikkelen verder |
Welke signalen vallen thuis en op school op?
Welke signalen u ziet, hangt af van de leeftijd. Reflexen of spierspanning hoeft u niet zelf te testen. Kijk liever naar hoe het kind beweegt en speelt.
- Baby: weinig gevarieerde bewegingen, weinig initiatief om te spelen, lage spierspanning, een voorkeurshouding of duidelijke eenzijdigheid.
- Peuter en kleuter: blijven vallen of struikelen, houterige bewegingen, moeite met hurken, opstaan, balspel of traplopen.
- Rond 4 jaar: moeite met knippen, tekenen of een potlood vasthouden laat zien hoe het met de fijne motoriek gaat.
- Schoolkind: moeite met schrijven, aankleden, gym of sport, en beweging vermijden.
Op school werken die problemen door in het lesprogramma. Langzaam schrijven of vermoeidheid bij schrijfwerk kan ten koste gaan van de schoolprestaties, ook als het kind de lesstof goed begrijpt.
Wat kan de oorzaak zijn en wanneer is het DCD?
Een achterstand heeft niet altijd één duidelijke oorzaak. Soms gaat het om een medische aandoening, soms om een gebrek aan gelegenheid om te bewegen. DCD is één mogelijke verklaring, met eigen criteria.
Mogelijke oorzaken en risicofactoren
Een vertraagde motorische ontwikkeling kan samenhangen met gewone variatie, met weinig gelegenheid om vrij en gevarieerd te bewegen of met een medische aandoening. Soms blijft de oorzaak onbekend. Een kind dat weinig beweegt, heeft daardoor nog geen ontwikkelingsstoornis.
Vroeggeboorte, een laag geboortegewicht en complicaties rond de geboorte vergroten de kans op motorische problemen. Volgens de JGZ-richtlijn wordt bij vroeggeboren kinderen de leeftijd voor de beoordeling tot en met 24 maanden gecorrigeerd. Ook problemen met zien of horen, pijn, een veranderde spierspanning en neuromusculaire aandoeningen kunnen het bewegen bemoeilijken. Cerebrale parese kan houding, beweging en evenwicht beïnvloeden en komt volgens dezelfde richtlijn voor bij ongeveer 2–2,5 per 1.000 levendgeborenen.
Wat zijn kenmerken van DCD of dyspraxie?
DCD, ook dyspraxie genoemd, is een ontwikkelingsstoornis waarbij het leren en uitvoeren van gecoördineerde bewegingen moeilijk gaat. Niet iedere motorische achterstand is DCD. Volgens Thuisarts heeft ongeveer 5 op de 100 kinderen DCD.
Tot de kenmerken van dyspraxie horen vaak vallen, moeite met fietsen of een bal vangen en problemen met fijne motoriek, zoals knippen, schrijven of aankleden. Welke gevolgen dat heeft, verschilt per kind.
Een kind met dyspraxie kan een opdracht goed begrijpen en normaal of hoog intelligent zijn, terwijl de beweging zelf lastig blijft. DCD komt soms samen voor met ADHD, autisme, taalproblemen of moeilijkheden in andere ontwikkelingsgebieden. Dat geldt niet voor ieder kind.
Hoe wordt DCD vastgesteld?
Onhandigheid alleen is geen reden voor een diagnose. Een professional beoordeelt de motorische vaardigheden, de gevolgen voor dagelijkse activiteiten en school en het moment waarop de problemen in de ontwikkeling begonnen. Andere mogelijke verklaringen worden daarbij uitgesloten.
Een genormeerde motoriektest voor kinderen van 3 tot en met 16 jaar meet handvaardigheid, mikken en vangen, en evenwicht. De JGZ-richtlijn noemt als grens een totaalscore van maximaal standaardscore 7 (16e percentiel), of maximaal standaardscore 5 (5e percentiel) op één onderdeel, naast relevante beperkingen in het dagelijks leven. Bij kinderen jonger dan vijf jaar wordt DCD alleen vastgesteld bij een M-ABC-2-totaalscore van maximaal P5. Daarvoor zijn minimaal twee onderzoeken nodig met ten minste drie maanden ertussen.
Wanneer hulp zoeken en welke zorg is mogelijk?
Niet elke zorg vraagt dezelfde stap. Sommige signalen vragen om een snelle medische beoordeling, bij andere is overleg met de jeugdarts of een kinderfysiotherapeut voldoende. Ook de vergoeding verschilt per soort zorg.
Wanneer is beoordeling nodig?
Sommige signalen vragen om een beoordeling door de huisarts, zonder af te wachten. Is het kind acuut ernstig ziek, neem dan met spoed contact op.
- Verlies of plotselinge verandering: het kind kan een eerder geleerde vaardigheid niet meer, of het bewegen verandert plotseling.
- Afwijkend bewegen: duidelijke eenzijdigheid, opvallende slapheid of stijfheid.
- Pijn: het kind heeft pijn bij het bewegen.
Heeft het kind aanhoudend moeite met dagelijkse taken, blijven meerdere vaardigheden achter of maken ouders of andere vertrouwde volwassenen zich zorgen? Overleg dan met de jeugdarts, de huisarts of een kinderfysiotherapeut. Noteer vooraf wat niet lukt, sinds wanneer, of het erger wordt en wat opvang of school ziet. Het Van Wiechenonderzoek bekijkt bij jonge kinderen meerdere vaardigheden in samenhang. Een negatieve score is een reden voor verder onderzoek, geen diagnose.
Bij wie kunt u terecht?
Het consultatiebureau, de jeugdarts en de huisarts kijken naar het verloop van de ontwikkeling, de kwaliteit van bewegen en mogelijke medische verklaringen. Afhankelijk van wat zij vinden, volgt soms een verwijzing naar een kinderarts of kinderrevalidatiearts.
Een kinderfysiotherapeut onderzoekt onder meer motorische vaardigheden, kracht, spierspanning en bewegingsgedrag. Kinderfysiotherapie richt zich op bewegen en coördinatie. Kinderergotherapie ondersteunt vooral dagelijkse handelingen, zoals aankleden en schrijven.
Bij de behandeling van dyspraxie worden de doelen gekozen op basis van wat het kind in het dagelijks leven wil kunnen. Geen enkele begeleiding laat DCD volledig verdwijnen. Volgens Thuisarts volgt na 3–6 maanden gericht oefenen een evaluatie. Gaat het na 3 maanden niet beter, dan is overleg met de huisarts zinvol. Bij alarmsignalen hoeft u die termijn niet af te wachten.
Wat vergoedt de basisverzekering?
Volgens het Zorginstituut vergoedt de basisverzekering voor kinderen onder 18 jaar met een niet-chronische indicatie 9 behandelingen fysiotherapie of oefentherapie per jaar. Bij onvoldoende resultaat komen er maximaal 9 bij. Voor chronische indicaties gelden andere regels. Voor ergotherapie vergoedt de basisverzekering maximaal 10 behandeluren per kalenderjaar, ook voor kinderen.
Voor verzekerde kinderen onder 18 jaar geldt geen verplicht eigen risico. Toch wordt niet iedere extra behandeling of niet-gecontracteerde zorgverlener volledig vergoed. De wachttijd voor gespecialiseerde zorg verschilt per aanbieder, dus noem eventuele alarmsignalen meteen als u een afspraak maakt.
Hoe helpt u uw kind veilig bewegen en oefenen?
Gericht oefenen gebeurt bij voorkeur in situaties die het kind ook echt tegenkomt: thuis, in de klas en op het sportveld. Een goede uitrusting begint met materiaal dat past bij wat het kind wil leren, en met een veilige opstelling.

Spel en oefenen thuis
Een wakkere baby kan onder toezicht op de buik en in verschillende houdingen op een vlakke ondergrond spelen om bewegingen te ontdekken. Voor het slapen blijft rugligging het advies. Lang in een babyzitje zitten laat weinig ruimte om zelf te bewegen. Bij oudere kinderen geeft vrij spel ruimte om de grove en fijne motoriek te ontdekken. Lukt een specifieke handeling niet, dan adviseert de Nederlandse DCD-richtlijn om juist die taak te oefenen:
- Eén doel: kies samen met het kind een vaardigheid die het echt wil leren.
- Haalbaar begin: start met een eenvoudige versie die meteen lukt.
- Herhalen: oefen dezelfde handeling vaak, met voldoende tijd.
- Daarna moeilijker: verhoog de moeilijkheid pas als de vorige stap lukt.
Voor kinderen tot 3 jaar biedt Sportibel zachte motoriekmodules en matten aan, zoals tunnels, balken, hellingen, trappen en bruggen. Daarmee kunnen kinderen spelen met kruipen, klimmen en rollen. De modules hebben een kern van polyurethaanschuim van 20 kg/m³ en een hoes met PVC-coating van 720 g/m², met een antisliplaag. Het materiaal kan het bewegen stimuleren, maar is zelf geen behandeling.
Samen oefenen op school en bij sport
Als ouders, leerkrachten en sportbegeleiders hetzelfde concrete doel ondersteunen, kan het kind de beweging ook toepassen waar die nodig is. Op school helpen extra tijd voor schrijven, concrete uitleg en aangepaste opdrachten tijdens de gymles, op voorwaarde dat ze aansluiten op de moeilijkheid van het kind. Sinds 1 augustus 2023 moeten Nederlandse basisscholen minstens twee lesuren bewegingsonderwijs per week geven. Die gymlessen vervangen geen individuele behandeling.
Moeite met bewegen leidt soms tot frustratie, onzekerheid en minder meedoen aan spel of sport. Haalbare stappen en aandacht voor plezier kunnen daarom onderdeel van de begeleiding zijn.
Passend materiaal en een veilig parcours
Voor oefeningen met evenwicht kan een route op de vloer voorafgaan aan lage, stabiele elementen. Sportibel biedt onder meer spelmateriaal voor balanceerparcoursen en rivierstenen. Controleer bij verhoogde elementen de stabiliteit, de grip en de vrije ruimte naast de route.
Met grondmarkeringen, kegels en ringen zet u een psychomotorisch parcours met gevarieerde bewegingsopdrachten op. Sportibel biedt hiervoor ook complete motorieksets. Stem richting, afstand en moeilijkheid af op wat het kind al kan. Let verder op de leeftijdsaanduiding, slijtage en losse onderdelen. Volgens VeiligheidNL ligt bij speelgoed voor kinderen onder 3 jaar de grens voor kleine onderdelen op 3,17 cm, of 5,71 cm bij langwerpige onderdelen. Voor kleine ballen gelden extra eisen.
Veelgestelde vragen
Een kind dat lang in een babyzitje of ander hulpmiddel zit, beweegt minder actief. Dat kan de motorische ontwikkeling vertragen, vooral het zelfstandig leren zitten en lopen. Ook niet-aangeboren hersenletsel, bijvoorbeeld na een ongeval, kan meespelen. Overgewicht en motorische problemen versterken elkaar soms, maar dat betekent niet dat ouders of kind de achterstand hebben veroorzaakt.
Tussen 10 en 15 jaar veranderen de lichaamsverhoudingen. Daardoor kunnen bewegingen tijdelijk onhandiger of minder soepel worden.
Vergelijkbare artikelen
Hoeveel gym op de basisschool? Uren bewegingsonderwijs
Hoeveel gym op de basisschool verplicht is: in het basisonderwijs geldt twee lesuren bewegingsonderwijs per week. Lees wat de wet precies vraagt.
Hoe oog-hand coördinatie testen: praktische opdrachten
Oog-hand coördinatie testen bij kinderen of sporters: eenvoudige opdrachten met benodigd materiaal, stappen en aandachtspunten voor club en school.